Trzej pogromcy Enigmy

Gdyby nie polscy kryptolodzy z Uniwersytetu Poznańskiego, II wojna światowa trwałaby dłużej i pochłonęła jeszcze więcej ofiar. Dzięki nim alianci przez niemal całą wojnę "czytali" zamiary przeciwnika

W zaciszu gabinetów Biura Szyfrów Wojska Polskiego w Pałacu Saskim w Warszawie matematyk i kryptoanalityk Marian Rejewski jako pierwszy skonstruował teoretyczny model funkcjonowania niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma.

Wybór padł na Poznań 

Enigma to słowo, które do dziś kryje w sobie tajemnicę i rozpala wyobraźnię. Niemiecka maszyna szyfrująca, której początkowo używano do celów handlowych, a potem do szyfrowania bezcennych informacji wojskowych, stała się tematem wielu książek i filmów sensacyjnych. Z reguły pomijały one znaczenie odkrycia polskich matematyków. Historycy nie mają jednak wątpliwości - bez dokonań Polaków II wojna światowa trwałaby dłużej i przyniosła jeszcze więcej ofiar. Dzięki nim alianci przez niemal całą wojnę "czytali" zamiary przeciwnika.

W styczniu 1929 r. na Wydziale Matematyki Uniwersytetu Poznańskiego, który mieścił się w byłym zamku cesarza Niemiec, zorganizowano kurs kryptologii dla najzdolniejszych studentów. Wybór padł na Poznań, bo tutaj niemal każdy dorosły biegle mówił po niemiecku, a renoma poznańskiej szkoły matematycznej i prof. Zdzisława Krygowskiego, prezesa Polskiego Towarzystwa Matematycznego, wykraczała poza granice Polski. Zajęcia odbywały się w tajemnicy w poznańskiej Cytadeli. Z ponad 20 żaków wyłoniono trójkę najbardziej obiecujących: urodzonego w Bydgoszczy Mariana Rejewskiego, poznaniaka Henryka Zygalskiego oraz pochodzącego z Kresów Jerzego Różyckiego. W końcu 1930 r. utworzyli oni ambitny, zgrany zespół pracujący dla Biura Szyfrów Wojska Polskiego.

Matematyką w szyfr 

Już w 1932 r., tuż przed dojściem Hitlera do władzy, dzięki przechwyconym depeszom kryptolodzy zrekonstruowali znaczną część księgi kodowej i przez pół roku czytali korespondencję niemieckiej floty. Prawdziwym wyzwaniem - i przełomem w rekonstrukcji sposobu działania Enigmy - były prace w latach 1932-33. "W ciągu niespełna miesiąca, pracując samotnie, Rejewski dokonał jednego z najbardziej spektakularnych przełomów w dziejach kryptoanalizy" - napisał w najnowszej monografii poświęconej Enigmie specjalista kryptolog Marek Grajek.

Na czym polegał ten przełom? Rejewski jako pierwszy zastosował do łamania szyfrów teorię permutacji. "Do tej pory kryptoanalitycy koncentrowali uwagę na językowych lub statystycznych właściwościach szyfru. Rejewski przedstawił każdy element Enigmy - wirnik, łącznicę, walec wejściowy - jako nieznaną permutację, a ich łączne działanie jako iloczyn permutacji. Zauważył kilka właściwości Enigmy, które mogły ułatwić proces rekonstrukcji maszyny na drodze teoretycznego rozumowania" - tłumaczy Marek Grajek.

Nad złamaniem niemieckich szyfrów trudzili się też w latach 30. Francuzi i Brytyjczycy. Polacy wyprzedzili ich o klasę. W Warszawie, a potem w tajnym ośrodku w Pyrach (Lasy Kabackie) trójka genialnych matematyków - mimo zmian wprowadzanych przez Niemców do konstrukcji Enigmy - regularnie rozszyfrowywała niemieckie depesze. Mało tego, na podstawie swojej wiedzy teoretycznej Polacy zbudowali kopie Enigmy, które tuż przed wybuchem wojny, w lipcu 1939 r., przekazali Brytyjczykom i Francuzom. Kto wie, czy nie był to największy polski wkład intelektualny w zwycięstwo aliantów.

Katastrofa, emigracja i księgowość 

Jak potoczyły się dalsze losy pogromców Enigmy? Po wybuchu wojny ewakuowali się przez Rumunię do Francji, gdzie wspólnie z Francuzami i Brytyjczykami nadal prowadzili prace nad dekryptażem niemieckiej korespondencji wojennej. Po kapitulacji Francji do listopada 1942 r. pracowali w kontrolowanej przez Vichy części kraju. Po zajęciu południowej Francji przez Niemców Rejewski i Zygalski przedostali się do Wielkiej Brytanii, gdzie pracowali w jednostce radiowej Sztabu Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych. Jednocześnie nadal łamali mniej skomplikowane szyfry niemieckie. Różycki zginął w katastrofie morskiej w 1942 r. w pobliżu Balearów na Morzu Śródziemnym.

Po wojnie Zygalski wybrał życie na emigracji, uczył matematyki w angielskiej szkole. Zmarł w 1978 r. Rejewski wrócił w 1946 r. do Polski, jednak z obawy przed represjami pracował jako skromny księgowy w Bydgoszczy. W 1967 r. spisał wspomnienia i dopiero wtedy jego udział w złamaniu szyfrów Enigmy stał się powszechnie znany. Zmarł w 1980 r.

Rejewski doczekał się pomnika w rodzinnej Bydgoszczy. W listopadzie 2007 roku przed poznańskim zamkiem odsłonięto wspólny pomnik ku czci trójki matematyków. Mniej szczęścia miał bezprecedensowy wniosek poznańskiego historyka prof. Waldemara Łazugi, by Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu nadał Rejewskiemu, Różyckiemu i Zygalskiemu pośmiertnie doktoraty honoris causa. Mimo entuzjazmu rektora Komitet Godności Honorowych orzekł, że ze względów proceduralnych nie jest to możliwe.

http://wyborcza.pl/1,76842,4758004.html